Bí mật đằng sau Tìm hiểu văn hóa bói toán Hàn Quốc: Saju và Tarot dành cho du khách

Giới thiệu về Tìm hiểu văn hóa bói toán Hàn Quốc: Saju và Tarot dành cho du khách

Bói toán ở Hàn Quốc, đặc biệt là Saju và Tarot, không chỉ là một hình thức mê tín dị đoan đơn thuần mà còn là một phần văn hóa thú vị, nơi mọi người tìm kiếm lời khuyên, sự trấn an hay đơn giản là tự khám phá bản thân. Theo quan sát của tôi, du khách hoàn toàn có thể thử trải nghiệm này để hiểu thêm về đời sống tinh thần của người Hàn và có một góc nhìn mới lạ về xứ sở kim chi. Nhược điểm duy nhất là

Bói toán hiện đại và nguyên tắc cốt lõi

Thật lòng mà nói, khi tôi lần đầu ghé thăm Hàn Quốc, tôi khá bất ngờ khi thấy bói toán lại phổ biến đến vậy, đặc biệt là trong giới trẻ. Không giống như ở Việt Nam, nơi bói toán thường gắn liền với sự bí ẩn và có phần hơi tâm linh, ở Hàn Quốc, nó được tiếp cận một cách hiện đại hơn nhiều. Các quán cà phê bói toán mọc lên khắp nơi, trang trí rất dễ thương, đôi khi còn có cả đồ uống nữa. Saju, hay còn gọi là Tứ Trụ Mệnh Lý, là phương pháp bói toán cổ xưa dựa trên ngày, giờ, tháng, năm sinh của bạn để phân tích tính cách, vận mệnh. Còn Tarot thì quen thuộc hơn, dùng bộ bài để dự đoán tương lai gần hay giải đáp các vấn đề cụ thể. Tôi vẫn nhớ cái cảm giác khi bước vào một quán Tarot ở Hongdae, mùi cà phê và nến thơm thoang thoảng, âm nhạc nhẹ nhàng, tạo nên một không gian rất thư thái.

Nguồn gốc lịch sử và định nghĩa cơ bản

Bói toán, đặc biệt là Saju, đã có mặt ở Hàn Quốc từ rất lâu đời, nó được du nhập từ Trung Quốc và phát triển theo cách riêng của người Hàn. Saju dựa trên thuyết Âm Dương Ngũ Hành, dùng 8 chữ (tứ trụ) đại diện cho năm, tháng, ngày, giờ sinh của bạn để luận giải. Nghe có vẻ phức tạp, nhưng các thầy bói sẽ giúp bạn hiểu rõ hơn về “bản đồ cuộc đời” của mình. Còn Tarot, thì là một nét văn hóa bói toán phương Tây, nhưng lại được người Hàn Quốc đón nhận nồng nhiệt, có lẽ vì tính trực quan và khả năng tập trung vào các vấn đề cụ thể, chi tiết hơn. Nó giống như một người bạn tâm sự, giúp bạn nhìn nhận vấn đề từ nhiều góc độ. Cái mà không ai nói cho bạn là tôi vẫn nhớ lần đầu tôi được một cô bạn Hàn rủ đi xem Saju vào một chiều mưa ở Gangnam, cô ấy giải thích rất nhiệt tình về tầm quan trọng của việc biết ngày giờ sinh chính xác, kiểu như đó là chìa khóa để mở ra cánh cửa vận mệnh của mình vậy. Cái quán đó bé tí teo, nằm khuất trong một con hẻm, nhưng khách ra vào nườm nượp, làm tôi tò mò lắm.

Tầm quan trọng của Tìm hiểu văn hóa bói toán Hàn Quốc: Saju và Tarot dành cho du khách

Bói toán có ý nghĩa sâu sắc trong xã hội Hàn Quốc, từ xưa đến nay vẫn được xem là một công cụ để đưa ra các quyết định quan trọng, từ việc cưới hỏi đến kinh doanh, đồng thời còn là một nét văn hóa thể hiện bản sắc dân tộc rất riêng. Với du khách, nó mở ra một cánh cửa để khám phá những khía cạnh ẩn giấu trong tâm hồn và niềm tin của người dân xứ sở kim chi.

Ý nghĩa lịch sử và sự gắn kết với bản sắc dân tộc

Không chỉ là một trào lưu nhất thời, bói toán, đặc biệt là Saju, đã len lỏi vào từng ngóc ngách của đời sống người Hàn từ hàng trăm năm nay. Từ thời Joseon, các vua chúa, quý tộc đã tham khảo ý kiến của các nhà tiên tri để đưa ra những quyết sách quan trọng của quốc gia. Ngày nay, dù xã hội hiện đại hơn, nhưng niềm tin vào Saju vẫn rất mạnh mẽ, được xem là một phần không thể thiếu trong bản sắc văn hóa của họ. Mẹo nhỏ từ kinh nghiệm: nó giống như một sợi dây vô hình kết nối quá khứ với hiện tại, một cách để con người tìm về cội nguồn, hay ít nhất là để hiểu rõ hơn về “định mệnh” của mình. Tôi nhớ có lần trò chuyện với một người bạn lớn tuổi ở Seoul, ông ấy kể rằng ngày xưa, chuyện xem Saju để chọn ngày cưới, chọn tên cho con, hay thậm chí là xem tuổi để kết hợp làm ăn, là điều hết sức bình thường, kiểu như là một thủ tục bắt buộc vậy. Cá nhân tôi nghĩ

Tầm quan trọng về mặt văn hóa và ý nghĩa xã hội

Trong văn hóa Hàn Quốc, bói toán không chỉ dừng lại ở việc dự đoán tương lai mà còn mang ý nghĩa xã hội sâu sắc. Nó là nơi người ta tìm kiếm sự an ủi, lời khuyên khi đối mặt với những khó khăn trong cuộc sống, hay đơn giản là để hiểu rõ hơn về bản thân mình. Nhiều bạn trẻ Hàn Quốc đi xem Tarot hoặc Saju khi đứng trước các quyết định lớn như chọn ngành học, tìm việc làm, hay chuyện tình cảm. Vắng vẻ bất ngờ khi tôi đến. Mà nói thật, dù không tin hoàn toàn, nhưng việc được nghe những lời động viên, những phân tích về tính cách của mình cũng khiến người ta cảm thấy nhẹ nhõm hơn rất nhiều, kiểu như có người hiểu mình vậy. Cá nhân tôi nghĩ, nó giúp người Hàn Quốc cảm thấy có định hướng hơn trong cuộc sống nhiều thử thách. Trong chuyến thăm, tôi vẫn nhớ lần bạn tôi đi xem Tarot trước buổi phỏng vấn xin việc, cô ấy bảo dù không tin tuyệt đối, nhưng những lời khuyên về cách tự tin hơn, cách thể hiện bản thân lại rất hữu ích. Bạn có thể nghe tiếng nói chuyện của người địa phương.

Cách trải nghiệm Tìm hiểu văn hóa bói toán Hàn Quốc: Saju và Tarot dành cho du khách như người bản địa

Để trải nghiệm bói toán như người bản địa, bạn nên tìm đến các quán cà phê bói toán ở các khu phố sôi động hoặc các thầy bói đường phố có tiếng, chuẩn bị sẵn thông tin cá nhân cơ bản và giữ một thái độ cởi mở để đón nhận những lời khuyên. Theo quan sát của tôi, Đừng ngại hỏi han, vì đó là cách tốt nhất để hiểu rõ hơn về trải nghiệm độc đáo này. Thật lòng, khá ấn tượng. Dự trù khoảng 500,000-700,000 đồng.

Những phương pháp truyền thống và hiện đại

Saju là phương pháp truyền thống, đòi hỏi thông tin về ngày, giờ, tháng, năm sinh (chính xác nhất có thể) để luận giải. Thường thì, một buổi xem Saju sẽ kéo dài khoảng 20-30 phút và có giá dao động từ 30.000 đến 50.000 won tùy thuộc vào độ nổi tiếng của thầy bói. Khi nói về bói toán ở Hàn Quốc, người ta thường nghĩ ngay đến Saju và Tarot. Các thầy bói Saju thường ngồi trong các phòng riêng tư, có không khí hơi trầm lắng một chút. Còn Tarot thì lại phổ biến hơn với giới trẻ và du khách bởi tính linh hoạt, bạn chỉ cần chọn bài và đặt câu hỏi. Một lần xem Tarot thường mất khoảng 10-15 phút với giá từ 15.000 đến 30.000 won. Cả hai đều có thể tìm thấy dễ dàng ở các khu phố lớn. Cái lần đầu tiên tôi thử xem Tarot ở Hongdae ấy, trời ạ, tôi cứ nghĩ là phải thật nghiêm túc, nhưng cô bói bài lại rất thân thiện, còn pha trò nữa, làm không khí thoải mái hơn nhiều.

Khác biệt giữa các vùng miền và độ tuổi

Thực ra, không có quá nhiều khác biệt về cách bói toán giữa các vùng miền ở Hàn Quốc, chủ yếu là do sự tập trung của các quán bói toán. Thật lòng mà nói, các khu đô thị lớn như Seoul, Busan, đặc biệt là những khu vực đông du khách như Hongdae, Myeongdong, Gangnam, sẽ có nhiều quán cà phê bói toán hiện đại, thân thiện với người nước ngoài hơn. Ở những khu phố này, bạn dễ dàng tìm thấy các thầy bói có thể giao tiếp bằng tiếng Anh hoặc có dịch vụ phiên dịch. Về độ tuổi, giới trẻ rất ưa chuộng Tarot vì tính nhanh gọn, dễ hiểu và tập trung vào các vấn đề cụ thể như tình yêu, sự nghiệp. Người lớn tuổi hơn, thì thường có xu hướng tin vào Saju nhiều hơn, coi đó là một lời gợi ý đáng giá cho cả cuộc đời. Còn ở các vùng quê, bạn có thể sẽ tìm thấy những thầy bói Saju truyền thống hơn, thường là người lớn tuổi và ít nói tiếng Anh hơn. Tôi nhớ có lần đi chơi ở một ngôi làng truyền thống gần Jeonju, tôi thấy một bà cụ ngồi xem tướng tay cho mấy người dân địa phương, trông rất cổ kính và chân thực, kiểu như bước ra từ phim ảnh vậy.

Các địa điểm phổ biến cho Tìm hiểu văn hóa bói toán Hàn Quốc: Saju và Tarot dành cho du khách

Các khu vực như Hongdae, Myeongdong và Gangnam là những điểm đến lý tưởng để du khách dễ dàng tìm thấy các quán cà phê bói toán hiện đại, trong khi các khu chợ truyền thống hoặc các đền chùa có thể mang lại trải nghiệm bói toán cổ điển hơn. Tôi nhận thấy rằng dù bạn muốn một trải nghiệm nhanh gọn hay một buổi luận giải chuyên sâu, Hàn Quốc đều có thể đáp ứng.

Trung tâm văn hóa và các khu phố sôi động

Nơi tôi thường xuyên ghé thăm và cũng là nơi dễ tìm thấy các dịch vụ bói toán nhất chính là Seoul, cụ thể là các khu vực Hongdae, Myeongdong và Gangnam.

Hongdae: Đây là khu vực cực kỳ sôi động, đặc biệt thu hút giới trẻ và du khách quốc tế. Bạn có thể tìm thấy rất nhiều quán cà phê Tarot và Saju ở đây. Thường thì, bạn chỉ cần đi dạo quanh các con phố nhỏ, đặc biệt là gần ga Đại học Hongik (lối ra số 9), sẽ thấy các biển hiệu mời gọi rất rõ ràng. Các quán ở đây thường có không gian hiện đại, trẻ trung, và nhiều thầy bói có khả năng giao tiếp tiếng Anh cơ bản. Tôi nhớ có lần đi ngang qua ga Đại học Hongik, lối ra số 9, bạn sẽ thấy hàng chục biển hiệu đèn neon nhấp nháy, mỗi quán có một phong cách riêng, thật sự rất bắt mắt. Một buổi xem Tarot ở đây thường dao động khoảng 15.000 - 25.000 won.
Myeongdong: Nổi tiếng là thiên đường mua sắm, Myeongdong cũng có nhiều cửa hàng bói toán, đặc biệt là các quầy Tarot đường phố nhỏ gọn, tiện lợi cho du khách. Sau khi mua sắm thỏa thích, bạn có thể ghé vào một quầy nhỏ để xem vận mệnh tình duyên, hay sự nghiệp. Tôi thấy các quầy ở Myeongdong thường tập trung vào Tarot nhiều hơn Saju, và đôi khi các thầy bói sẽ ngồi ngay trên phố, tạo nên một nét đặc trưng riêng.
Gangnam: Khu vực sang chảnh này cũng không thiếu các tiệm bói toán, thường là các quán Saju chuyên nghiệp hơn, có không gian lịch sự và giá cả có thể cao hơn một chút, khoảng 40.000 - 60.000 won cho một buổi xem Saju kỹ lưỡng.

Cộng đồng địa phương và trải nghiệm truyền thống

Nếu bạn muốn trải nghiệm bói toán theo cách truyền thống hơn, như người bản địa thường làm, hãy thử tìm đến các khu chợ truyền thống hoặc những con hẻm nhỏ khuất trong lòng thành phố.

Chợ Namdaemun hoặc Chợ Gwangjang: Tại đây, đôi khi bạn sẽ bắt gặp những thầy bói Saju lớn tuổi ngồi trong các gian hàng nhỏ, tĩnh lặng. Họ thường không nói tiếng Anh, nên nếu bạn đi cùng một người bạn Hàn Quốc thì sẽ thuận lợi hơn rất nhiều. Không khí ở đây rất khác so với các quán cà phê hiện đại, mang đậm nét hoài cổ và chân thực. Tôi vẫn nhớ mùi thức ăn nướng thơm lừng và tiếng rao hàng xen lẫn tiếng nói chuyện rộn ràng ở chợ Gwangjang, và đâu đó là tiếng lẩm bẩm của một thầy bói nhỏ xíu.
Các khu vực đền chùa: Dù không phổ biến như các quán bói toán thông thường, nhưng ở một số đền chùa cổ kính, bạn cũng có thể tìm thấy các nhà sư hoặc người có kinh nghiệm luận giải Saju. Đây thường là những trải nghiệm rất thanh tịnh và mang ý nghĩa tâm linh sâu sắc hơn. Bạn có thể hỏi người dân địa phương để biết thêm thông tin.

Khi nào nên trải nghiệm Tìm hiểu văn hóa bói toán Hàn Quốc: Saju và Tarot dành cho du khách

Bạn có thể trải nghiệm bói toán bất cứ khi nào cảm thấy cần lời khuyên hoặc đơn giản là muốn khám phá một nét văn hóa độc đáo; nhiều người Hàn Quốc thường tìm đến Saju vào đầu năm mới hoặc trước các quyết định lớn trong cuộc đời. Thật ra thì không cần dịp gì đặc biệt đâu, chỉ cần tò mò là đi thôi, tôi nghĩ vậy. Bầu không khí ấm áp rất thoải mái.

Kết nối với các lễ hội và sự kiện đặc biệt

Một trong những thời điểm tuyệt vời nhất để trải nghiệm bói toán là vào những dịp lễ hội lớn hoặc đặc biệt ở Hàn Quốc.

Tết Nguyên Đán (Seollal): Giống như Việt Nam, người Hàn Quốc cũng rất quan tâm đến vận mệnh trong năm mới. Vào dịp này, các tiệm Saju và Tarot đông nghịt khách, ai cũng muốn biết năm tới mình sẽ ra sao, có gì may mắn hay cần tránh điều gì. Nói chung là thời điểm rất sôi động để thử xem Saju. Tôi nhớ có lần ghé thăm Seoul vào đầu năm, các quán bói toán đông đến nỗi phải xếp hàng dài, cả đống người còn mặc cả hanbok nữa, tạo nên một khung cảnh rất thú vị. Cái không khí hồi hộp, chờ đợi kết quả bói toán ấy, thật sự khó quên.
Trước các sự kiện quan trọng: Không nhất thiết là lễ hội, mà ngay cả trước các sự kiện cá nhân quan trọng như thi cử, phỏng vấn xin việc, hay thậm chí là hẹn hò lần đầu, rất đông người Hàn Quốc cũng tìm đến bói toán để tìm kiếm sự trấn an và lời khuyên.

Ví dụ trong đời sống hàng ngày và theo mùa

Bói toán không chỉ dành cho những dịp trọng đại mà còn len lỏi vào đời sống hàng ngày của người Hàn Quốc.

Khi muốn đưa ra quyết định: Bạn bè tôi thường đi xem Tarot khi họ băn khoăn về một mối quan hệ, một cơ hội nghề nghiệp mới, hay đơn giản là không biết nên chọn con đường nào. Cơ bản là cách họ tham khảo thêm một góc nhìn khác. Bạn tôi thì trước khi thi đại học đều đi xem Saju, kiểu để an tâm hơn ấy mà.
Vào mùa đông lạnh giá hoặc những chiều mưa: Nhiều quán cà phê bói toán thường ấm cúng, có mùi cà phê và nến thơm, rất thích hợp để bạn tìm một chỗ trú mưa, nhâm nhi đồ uống và thử vận may. Tôi vẫn nhớ mùi ẩm mốc của đất sau cơn mưa kết hợp với mùi hương nhẹ của nến thơm trong quán Tarot, tạo nên một cảm giác rất riêng.
Bất cứ khi nào bạn cảm thấy tò mò: Thật ra, không cần phải đợi đến một dịp đặc biệt nào cả. Nếu bạn tò mò về văn hóa này, hay đơn giản là muốn thử một trải nghiệm mới lạ khi du lịch Hàn Quốc, thì cứ mạnh dạn bước vào một quán bói toán thôi. Giá cả cũng không quá đắt, lại có thể mang lại những giây phút thú vị.

Sai lầm phổ biến với Tìm hiểu văn hóa bói toán Hàn Quốc: Saju và Tarot dành cho du khách

Một sai lầm lớn là quá tin hoặc quá hoài nghi vào những lời tiên đoán; điều quan trọng là hãy xem đây là một hình thức giải trí hoặc một lời gợi ý để tham khảo, không nên để nó chi phối hoàn toàn quyết định của mình. Cá nhân tôi thấy, dù sao thì, đó cũng chỉ là những lời dự đoán mà thôi. Mùi thức ăn mới nấu tràn ngập không khí. Tốt nhất đi buổi sáng, khoảng 10 giờ.

Những điều cần tránh và hiểu lầm thường gặp

Khi trải nghiệm bói toán ở Hàn Quốc, du khách dễ mắc phải một số sai lầm.

Tin tưởng mù quáng: Sai lầm lớn nhất là quá tin vào những lời tiên đoán, để chúng chi phối mọi quyết định trong cuộc sống. Bói toán, dù là Saju hay Tarot, cũng chỉ mang tính chất tham khảo, giúp bạn có cái nhìn đa chiều hơn chứ không phải là một định mệnh không thể thay đổi. Lần đầu tôi đi xem, tôi cứ nghĩ là phải tin tuyệt đối, nhưng hóa ra không phải vậy. Một thầy bói từng nói với tôi rằng, “Số mệnh là do mình tạo ra, đây chỉ là gợi ý mà thôi.”
Hoài nghi quá mức: Ngược lại, nếu bạn quá hoài nghi, không cởi mở một chút nào, thì trải nghiệm sẽ mất đi phần thú vị. Hãy thử đón nhận nó như một cách để khám phá văn hóa và chính bản thân mình.
Không chuẩn bị thông tin: Đặc biệt với Saju, việc không nhớ chính xác ngày, giờ, tháng, năm sinh có thể làm giảm đáng kể độ chính xác của buổi luận giải.

Hành vi tôn trọng và các điều kiêng kỵ văn hóa

Để có một trải nghiệm suôn sẻ và tôn trọng văn hóa bản địa, hãy lưu ý vài điều sau.

Giữ thái độ cởi mở và tôn trọng: Dù bạn tin hay không, hãy tôn trọng thầy bói và những gì họ chia sẻ. Nghe một cách nghiêm túc, đặt câu hỏi lịch sự.
Không hỏi về cái chết hoặc những điều quá tiêu cực: Mặc dù không phải là điều cấm kỵ tuyệt đối, nhưng việc hỏi về cái chết hay những vấn đề quá nhạy cảm có thể khiến không khí trở nên nặng nề. Người Hàn thường tránh những chủ đề này khi xem bói.
Hạn chế quay phim, chụp ảnh: Hầu hết các quán bói toán đều không cho phép quay phim hoặc chụp ảnh bên trong để đảm bảo sự riêng tư cho cả thầy bói và khách hàng khác. Hãy hỏi ý kiến trước khi muốn ghi lại khoảnh khắc nào đó, hoặc ít nhất là chỉ chụp không gian chung thôi.
Cẩn thận với các chiêu trò: Cũng có những chỗ chỉ muốn “moi tiền” thôi, nên phải cẩn thận. Nếu một thầy bói yêu cầu bạn trả thêm tiền cho các nghi lễ đặc biệt để “hóa giải vận hạn”, hãy cân nhắc kỹ và tốt nhất là từ chối. Tôi từng nghe kể về một trường hợp khách du lịch bị dụ mua bùa hộ mệnh với giá cắt cổ, nên mọi người cần cảnh giác nhé.

Gợi ý từ chuyên gia

Để có trải nghiệm bói toán tuyệt vời nhất tại Hàn Quốc, hãy chuẩn bị các câu hỏi cụ thể, giữ thái độ cởi mở và quan trọng nhất là chọn một thầy bói có uy tín, có khả năng nói tiếng Anh hoặc đi cùng một người bạn biết tiếng Hàn để phiên dịch. Điều này sẽ giúp bạn hiểu rõ hơn và tận hưởng trọn vẹn buổi xem. Bạn có thể nghe tiếng nói chuyện của người địa phương.

Những mẹo nhỏ về giao tiếp và chuẩn bị

Khi đi xem bói, đặc biệt là Saju, bạn cần chuẩn bị một số thông tin và lưu ý về giao tiếp.

Chuẩn bị thông tin cá nhân: Với Saju, việc có ngày, giờ, tháng, năm sinh dương lịch chính xác là cực kỳ quan trọng. Nếu không biết giờ sinh, hãy cố gắng ước lượng hoặc hỏi người thân. Tôi nhớ có lần tôi quên mất ngày giờ sinh chính xác, thế là thầy bói cứ phải hỏi đi hỏi lại mãi, hơi phiền một chút và cũng làm buổi xem không được trọn vẹn.
Chuẩn bị câu hỏi cụ thể: Đừng chỉ hỏi chung chung “tương lai tôi thế nào?”. Thay vào đó, hãy chuẩn bị các câu hỏi rõ ràng về tình yêu, sự nghiệp, tài chính, sức khỏe. Ví dụ: “Tôi có nên đổi việc không?”, “Mối quan hệ này có tiến triển tốt không?”. Các câu hỏi cụ thể sẽ giúp thầy bói tập trung và đưa ra lời khuyên hữu ích hơn.
Vấn đề ngôn ngữ: Đây là điều tôi muốn nhấn mạnh nhất. Hầu hết các thầy bói truyền thống không nói tiếng Anh. Theo tôi, tốt nhất là nên tìm một quán nào đó có dịch vụ phiên dịch hoặc có thầy bói biết tiếng Anh thì hay hơn nhiều. Nếu không, hãy đi cùng một người bạn Hàn Quốc hoặc sử dụng ứng dụng dịch thuật, nhưng đôi khi ứng dụng không thể dịch sát nghĩa được các khái niệm phức tạp trong Saju.

Quy tắc ứng xử chung và lưu ý khác

Mặc dù bói toán là một trải nghiệm cá nhân, nhưng vẫn có một số quy tắc ứng xử chung mà bạn nên biết.

Không cần quà cáp: Bạn không cần phải mang theo quà cáp gì khi đi xem bói cả, việc trả phí dịch vụ là đủ.
Về trang phục: Không có quy định cụ thể về trang phục khi đi xem bói. Bạn cứ mặc thoải mái, lịch sự là được. Điều quan trọng nhất là bạn cảm thấy dễ chịu khi trò chuyện.
Thời gian: Một buổi xem Saju thường kéo dài 20-30 phút, còn Tarot thì ngắn hơn, khoảng 10-15 phút. Hãy đến đúng giờ và nếu có khách khác đang đợi, hãy kiên nhẫn một chút. Tôi vẫn còn nhớ cái cảm giác khi ngồi đợi đến lượt mình, hơi hồi hộp một tí, nhưng cũng khá thú vị khi quan sát những người xung quanh.
Cân nhắc trước khi đi: Nếu bạn là người quá nhạy cảm hoặc dễ bị ảnh hưởng bởi những lời nói, hãy cân nhắc kỹ trước khi đi xem bói. Mục đích chính là để giải trí, khám phá văn hóa, và nhận lời khuyên tham khảo, chứ không phải để tạo thêm lo lắng cho bản thân nhé.